مؤاخات يا برادرى بسته شد و همهء تلاش‌هاى فتنه انگيزانهء يهود باد هوا شد . مسجد شريف نبوى دو بار ساخته شد ؛ يك بار هنگامى كه به مدينه تشريف آورد و بار ديگر هنگامى كه از غزوهء خندق باز گرديد . « 1 » پيامبر صلى الله عليه و آله در اطراف مسجد به ساختن خانه‌ها فرمان داد ، و خانه‌هاى مهاجران و انصار در اطراف مسجد بنا شد . خلفا نيز به همان راهى رفتند كه رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله رفته بود . عمر ابن خطاب مسجد شريف نبوى را توسعه داد همچنين عثمان بن عفّان به توسعهء مسجد اقدام كرد تا آنگاه كه دارالخلافهء اسلامى در عهد على بن ابىطالب عليه السلام از مدينه به كوفه انتقال يافت . 3 - مدينهء منوره در عهد امويان و عباسيان ( 40 - 656 ه . ق . / 661 - 1258 م . ) با آنكه در عصر اموى مركز حكومت اسلامى از كوفه به دمشق منتقل شد . مسجد نبوى همچنان توسعه مىيافت ، از جمله در عهد وليدبن عبدالملك و به دست عامل او بر مدينه ، عمر بن عبدالعزيز . همچنين در عهد ، مهدى عباسى چند بار مسجد ترميم شد و در آن اصلاحاتى صورت گرفت . تا سال 654 ه . ق . 1256 م . كه در آنجا آتش افتاد ؛ از جمله سقف چوبى آن به كلى سوخت و منبر نابود شد و درها و خزائن و پنجره‌ها طعمهء حريق‌گرديد . « 2 » 4 - مدينهء منوّره در عهد مماليك بحرى ( 656 - 784 ه . ق . / 1258 - 1382 م . ) با استيلاى مغول به بغداد ، در سال 656 ه . ق . / 1258 م . دولت

--> ( 1 ) - وفاء الوفا ، ج 2 ، ص 398 ( 2 ) - المدينة المنوره تطورها العمرانى ، ص 79